Osmanlı Mezartaşları në Stamboll

Çfarë mund t'ju tregojnë surratë e tyre

Një tjetër histori e Niobe — Zbulimi i historisë osmane të fshehur në rrugët e Stambollit

Ka momente në Stamboll kur mendoni se thjesht po ecni nga një vend në tjetrin.

Dhe pastaj Stambolli ju ndalon.

Mund të jetë një xhami.

Një çesmë.

Një derë.

Ose ndonjëherë, diçka shumë më e qetë — një varr osman që qëndron pranë një rruge të zënë.

Kjo më ndodhi sërish.

Po ecja pranë Eminönüt, i rrethuar nga zhurmat e Stambollit modern: njerëz që nxitonin diku, traget që mbërrinin dhe largoheshin, tregtarë që thërrisnin klientët dhe vizitorë që kërkonin fotografinë e radhës.

Dhe pastaj vura re një varr.

Jo vetëm vetë varrin.

Gurët.

Emrat.

Datat.

Dhe, mbi të gjitha, kokëmbulësen e çuditshme prej guri të gdhendur në krye të varreve.

I kisha parë mezartaşët osmanë shumë herë më parë, por befas fillova t'i shikoja ndryshe.

A mund të kuptonit me të vërtetë diçka për personin që fle nën gur thjesht duke parë mezartashin?

Përgjigja është tërheqëse.

Një mezartash osman ishte pothuajse si një kartë identiteti

Varrezat osmane nuk ishin thjesht vende ku varroseshin të vdekurit.

Ato mund t'u tregonin edhe të gjallëve kush shtrihej nën mermer.

Forma e gurit, mbishkrimi, zbukurimi dhe sidomos kokëmbulësja e gdhendur në krye mund të jepnin të dhëna për të ndjerin.

Guri i një burri mund të kurorëzohej me një përfaqësim të një turbani, kavuku ose, në periudhat e mëvonshme, një fesi.

Këto nuk ishin dekorime të rastësishme.

Kokëmbulësa osmane ishte e lidhur ngushtë me identitetin shoqëror, profesionin dhe gradën. Studiuesit që hulumtojnë varrezat osmane kanë identifikuar forma të shumta të ndryshme kavuku, sarigu, turbani dhe kokëmbulësash të tjera.

Kështu që shikova sërish.

Guri nuk ishte më thjesht një gur.

Ai po më thoshte diçka.

A mund të dish sa vjeç ishte dikush nga turbani?

Këtu duhej të ishja i kujdesshëm.

Në shikim të parë, është tundues të mendosh se një turban i madh ose i vogël i gdhendur mbi një varr na tregon moshën e personit.

Por kjo nuk është përgjithësisht e saktë.

Kokëmbulësa e gdhendur na tregon kryesisht statusin, profesionin, gradën ose identitetin, jo moshën e personit.

Mbishkrimi është shumë më i rëndësishëm për të zbuluar kush ishte personi dhe sa jetoi.

Dhe ndonjëherë vetë forma fizike e varrit jep një tjetër provë.

Një monument varri dukshëm më i vogël mund të tregojë një fëmijë.

Kështu varrezat osmane bëhen një lloj gjuhe vizuale.

Nuk keni nevojë domosdoshmërisht të lexoni çdo fjalë të turqishtes osmane për të filluar ta kuptoni.

Mund të shikoni.

Mund të vëzhgoni.

Dhe pastaj mund të hetoni.

Siç shpjegon një studim mbi mezartashët osmanë, kokëmbulësa e paraqitur mbi mezartashët e burrave mund t'i përgjigjej kokëmbulësës që i ndjeri mbante gjatë jetës, duke pasqyruar pozitën e tij shoqërore.

Dhe pastaj fillova t'i shikoja emrat

Ajo që më fascinoi më shumë ishte mosha.

Disa nga njerëzit e kujtuar në këto varre kishin jetuar jetë të gjata.

Të tjerë jo.

Dinastia osmane prodhoi 36 sulltanë, por jo të gjithë arritën moshë të thyer.

Disa vdiqën befasisht të rinj.

Osman II, i kujtuar si Genç Osman — Osmani i Ri — vdiq në 1622 në moshën vetëm rreth 18 vjeçare.

Murati IV vdiq në 1640 në moshën 27 vjeçare.

Ahmedi I, sulltani i ri që porositi xhaminë madhështore të Sulltan Ahmedit, vdiq në moshën vetëm 27 vjeçare.

Dhe Mustafai IV vdiq në moshën 28 vjeçare.

Katër sulltanë osmanë vdiqën kështu përpara se të arrinin të tridhjetat.

Papritur, varret prej mermeri të Stambollit më dukeshin shumë të ndryshme.

Pas titujve madhështorë — Sulltan, Padishah, Khan — kishte edhe jetë njerëzore.

Fëmijët e Abdylhamitit I, përfshirë Hadice Sulltanen në nëntë muajsh, Ayşe Sulltanen në 45 ditë, Shehzade Ahmedin në dy vjeç, Shehzade Mehmedin në rreth katër vjet e gjysmë dhe Shehzade Sulejmanin në shtatë vjeç.

Jetë që përfunduan përpara se të jetonin vërtet.

Varri pranë Eminönüt

Rreth Eminönüt, kjo bëhet veçanërisht goditëse.

Pas Yeni Cami, Xhamisë së Re, qëndron Varri i Turhan Sulltanes, një nga mauzoleumet e rëndësishme dinastike osmane të rrethit.

Nuk është thjesht një varr i vetëm.

Brenda dhe rreth varreve perandorake osmane mund të ndeshni kujtimin e një dinastie të tërë.

Varret ruajnë emrat e sulltanëve, princave dhe anëtarëve të familjes perandorake, duke e kthyer një cep të vogël të qytetit modern në një vend ku brezat e historisë osmane mbeten fizikisht të pranishëm.

Dhe kjo është diçka që dua te Stambolli.

Historia nuk është gjithmonë pas qelqit të muzeut.

Ndonjëherë është pranë trotuarit.

Ndonjëherë është prapa një xhamie.

Ndonjëherë është e fshehur pas një dyqani.

Dhe ndonjëherë kaloni pranë saj pa e kuptuar as se çfarë keni parë.

Të vdekurit e Stambollit ishin dikur pjesë e jetës së përditshme

Ky është ndoshta ajo që më habiti më shumë.

Varrezat osmane ishin shumë më të integruara në qytet sesa shumë varreza moderne sot.

Njerëzit takonin varre gjatë ecjes nëpër lagje, oborre xhamish dhe hapësira publike.

Vdekja nuk ishte domosdoshmërisht e fshehur në skajin e qytetit.

Ishte pjesë e jetës së përditshme.

Stambolli modern është rritur rreth shumë prej këtyre vendeve të vjetra varrimi, kështu që sot një vizitor mund të gjejë një varrezë osmane të rrethuar nga dyqane, restorante, trafik dhe mijëra njerëz që marrin pjesë në jetën e tyre të përditshme.

Dhe ndoshta për këtë këto vende ndihen kaq ndryshe.

Ju qëndroni midis dy botëve.

Stambolli i sotëm lëviz rreth jush.

Stambolli i shekujve më parë shtrihet qetë nën mermer.

Pastaj pashë një burrë që u ndal

Por kishte një tjetër moment që do ta kujtoj.

Një burrë po kalonte pranë varrit.

U ndal.

Vetëm për disa sekonda.

Ngriti duart në lutje.

Qëndroi i qetë.

Pastaj me të dy duart preku fytyrën.

Dhe vazhdoi të ecte.

Askush përreth tij nuk u ndal.

Askush nuk bëri asnjë njoftim.

Nuk kishte asnjë ceremoni.

Ishte thjesht pjesë e jetës.

Për të, ndoshta, kjo ishte krejtësisht e zakonshme.

Për mua, ishte një tjetër histori e Stambollit.

Sepse qyteti ka një mënyrë të jashtëzakonshme për të lejuar që e kaluara dhe e tashmja të ekzistojnë njëra pranë tjetrës.

Një person mund të nxitojë për të kapur një traget në Eminönü dhe, vetëm disa metra larg, një tjetër person mund të ndalet para një varri shekullor, të lutet dhe të kërkojë një bekim.

Mësimi i Niobes për Stambollin

Atë ditë kuptova diçka.

Ndoshta vizitimi i një varri osman nuk është vetëm gjetja e emrit të një sulltani.

Është mësimi se si Stambolli kujton.

Shikoni mermerin.

Lexoni mbishkrimin.

Vini re kokëmbulësën e gdhendur.

Shikoni madhësinë dhe formën e varrit.

Pyesni kush është varrosur atje.

Pyesni sa vjeç ishte.

Pyesni cila ishte pozita e tij.

Dhe pastaj shikoni rreth jush.

Sepse ndërsa ju po lexoni historinë e Perandorisë Osmane, Stambolli vazhdon të jetojë rreth jush.

Një tramvaj kalon.

Një dyqan hapet.

Një traget bën bririn e tij.

Dikush ndalet për t'u lutur.

Dikush tjetër fotografon.

Dhe varri mbetet qetësisht aty ku ka qenë për shekuj.

Ndoshta kjo është mësimi më i bukur i të gjithëve.

Në Stamboll, historia nuk ju kërkon gjithmonë të hyni në një muze.

Ndonjëherë thjesht ju kërkon të ndaloni së ecuri për disa sekonda.

Dhe të shikoni.

Shënim i Niobes për Stambollin

Herën tjetër kur kaloni pranë një mezartashi osman, mos shikoni vetëm emrin.

Shikoni gurin mbi të.

Shikoni kokëmbulësën.

Shikoni mbishkrimin.

Dhe pyesni veten:

Kush ishte ky person kur Stambolli ishte një qytet krejtësisht tjetër?

Atëherë ndoshta do të kuptoni pse ecja nëpër Stamboll mund të duket si ecja nëpër një libër të gjallë historie.