Kumkapı'da Gizemli Bir Yazıt

İstanbul'da tarihlerini gururla ilan eden yerler vardır.

Bir de neredeyse hiçbir şey söylemeyen yerler.

Siz onlardan sadece geçersiniz.

Eski bir cephe, güzel bir kapı veya taşlara kazınmış birkaç Yunanca harf görebilir ve İstanbul'un küçük bir Yunan tarih parçasından habersizce yürüyüşünüze devam edersiniz.

Niobe'nin Kumkapı'da başına gelen tam olarak buydu.

Tarihi Kontoskali mahallesi olan, günümüzde Kumkapı olarak bilinen yerde, Agia Kyriaki Rum Ortodoks Kilisesi yakınında yürürken dikkatini bir şey çekti.

Bu ünlü bir anıt değildi.

Bir müze de değildi.

Eski bir binaydı.

Ama üzerinde, taşa kazınmış Yunanca harfler vardı:

«ΦΙΛΟΜΟΥΣΟΣ ΑΔΕΛΦΟΤΗΣ ΗΩΣ ΑΝΙΔΡΥΣΑΤΟ»

Niobe durdu.

Bu bina neydi?

Bu sözleri buraya yazan insanlar kimlerdi?

Ve Φιλόμουσος Αδελφότης Ηώς — Philomousos Adelphotis Eos ne demekti?

O küçük yazıt başka bir yolculuğun başlangıcı oldu.

Tarihi bir kilisenin yanında bir okul

Bina, Kontoskali/Kumkapı Rum Ortodoks topluluğunun eğitim tarihiyle ilişkilidir.

Bölge tarihsel olarak önemli bir Rum Ortodoks nüfusa ev sahipliği yapmış ve Agia Kyriaki, topluluğun ana kiliselerinden biri olarak kalmıştır. Modern kaynaklar hâlâ Agia Kyriaki'yi Kontoskali topluluğunun kilisesi olarak tanımlamaktadır.

İstanbul'daki Rum Ortodoks toplulukları için kilise, okul, yardım dernekleri ve mahalle kurumları sıkı bir şekilde bağlantılıydı. Eğitim yalnızca sınıftaki derslerle ilgili değildi; okullar dilin, kültürün ve toplumsal yaşamın korunmasına yardımcı oluyordu.

Bu da günümüzde ayakta kalan okul ilişkili binaları özellikle ilginç kılmaktadır.

Gizemli sözler: "Η Ήως"

Ηώς (Eos) adı özellikle ilgi çekicidir.

Söz konusu kelime, antik Yunan mitolojisinde şafak tanrıçasının kişileştirilmesi olan Şafak anlamına gelir ve bu isim çeşitli Yunan eğitim ve kültürel dernekleri tarafından benimsenmiştir.

Kontoskali Rum topluluğu üzerine yapılan araştırmalar, «Η Ήως» adında bir Yunan derneğinin varlığını doğrulamaktadır. Topluluk kayıtlarına ilişkin bir çalışma, Kontoskali'nin «Η Ήως» Yunan derneğini ve 1922'de temsilcileriyle ilgili yazışmaları kaydetmektedir.

Bu, yazıtın önünde dururken önemli bir ipucudur.

Yani taş yalnızca süsleme değildir.

Ayakta kalan binayı, daha önce İstanbul'da faaliyet gösteren Yunan toplumsal örgütler ağıyla bağlar.

Okul yok olmuş ama yazıt kalmış bir şehir

Günümüzde mahalle, okulun işlev gördüğü dünyadan çok farklı görünüyor.

Sokaklar kalabalık.

Dükkanlar, eskiden tamamen farklı amaçlara hizmet eden binaları işgal ediyor.

Mahallenin Rum nüfusu büyük ölçüde azalmış durumda.

Ancak bazen, bir şeyler hâlâ kalmaktadır.

Bir kilise.

Bir okul cephesi.

Bir mermer yazıt.

Birkaç Yunanca harf.

Ve birdenbire, İstanbul'un tarihi haritası tekrar görünür hale gelir.

İşte Kumkapı'da yürümeyi bu kadar ödüllendirici kılan budur.

Tarihle karşılaşmak için her zaman bir müzeye girmeniz gerekmez.

Bazen tarih bir binanın kapısının üzerindedir.

Niobe'nin sorusu

Niobe yazıta baktı ve doğal olarak daha fazlasını öğrenmek istedi.

Bu bir erkekler okulu muydu?

Burada kimler okudu?

Kim inşaatını finanse etti?

Sınıflar nasıl görünüyordu?

Bu kapılardan kaç çocuk giriyordu?

Ve Kumkapı Rum topluluğu yok olmaya başladığında okul ne oldu?

Bu sorular belki de bina kendisinden daha önemlidir.

Çünkü bize bir zamanlar ona hayat veren insanları hayal etmemizi sağlar.

Derslere gelen çocuklar.

Sınıflara giren öğretmenler.

Eğitim hakkında konuşan ebeveynler.

Okullarını destekleyen topluluk üyeleri.

Ve sokaklarda bir zamanlar Yunancanın doğal olarak duyulduğu bir mahalle.

Keşfedilmeyi bekleyen İstanbul'dan başka bir parça

Kontoskali'nin eğitim binaları üzerine yapılan araştırmalar, topluluğun birden fazla okulunun olduğunu ortaya koymaktadır. Eski Kontoskali erkekler okuluna (Αρρεναγωγείο) dair 2011 tarihli bir hesap, Agia Kyriaki kilisesinin yanında başka bir okul binasının bulunduğunu, o makalede tartışılan eski erkekler okulunun ise Panagia Elpida'nın yanında olduğunu belirtmektedir.

Bu da Niobe'nin keşfini daha da ilginç kılmaktadır.

Bu, Kumkapı'daki Yunan eğitiminin hikâyesinin tek bir bina ile değil, topluluğun kiliseleri ve kurumlarıyla bağlantılı daha geniş bir eğitim ağı ile temsil edildiğini düşündürmektedir.

Bu Niobe'nin tavsiyesi:

İstanbul'un ünlü anıtlarına bakmakla yetinmeyin.

Dükkan tabelalarının üstüne bakın.

Kapılara bakın.

Mermer levhalara bakın.

Yunan yazıtlarına bakın.

Günümüzde sıradan görünen binalara bakın.

Çünkü bazen unutulmuş bir yazıt, sizi usual İstanbul rehber kitaplarında yer almayan bir hikâyeye götürebilir.

Ve işte böyle devam ediyor Niobe'nin yürüyüşleri.

Bir sokak.

Bir bina.

Bir yazıt.

Bir soru.