Güzelyurt, Kapadokya’nın Tarihi Okulları

Eğitimden Günümüze Ulaşan Bir Parça

Kapadokya’da bir yolcunun yalnızca bir binaya bakmadığı yerler vardır.

Taşların hatırlıyor gibi göründüğü yerler vardır.

Tarih boyunca Gelveri, daha önceki dönemlerde ise Karballa / Karvali olarak bilinen kasaba Güzelyurt’un sessiz sokaklarında, Kapadokya tarihinin dikkat çekici bir bölümünün kalıntıları ayakta durur: yerel Ortodoks Hristiyan topluluğunun nesiller boyu eğitim gördüğü okullar.

Bugün bu eski binalara girmek, tarif etmesi güç bir his uyandırabilir. Bir zamanlar burada yaşayanların torunları için bir kapı eşiği yalnızca bir giriş değildir. Büyükanne ve büyükbabalarla, anne babalarla, öğretmenlerle, çocuklukla ve geride bırakılmış bir yurtla bağ kurabilir.

Bugünün ziyaretçileri içinse Kapadokya’nın aynı zamanda okulların, kitapların, öğretmenlerin ve çocukların diyarı olduğunu hatırlama davetidir.

Karvali – günümüzün Güzelyurt’u

Tarihi yerleşimin bugünkü adı, Aksaray ilindeki Güzelyurt’tur.

Belediyenin açıklamasına göre yerleşim, Roma ve Bizans dönemlerinde Karballa, daha sonra ise Gelveri olarak biliniyordu. Güzelyurt adı 1965’te kabul edildi.

Kasaba, Aksaray’a yaklaşık 35 kilometre uzaklıktadır ve Kapadokya’nın kendine özgü kaya oyma mimarisinin, tarihi evlerinin, kiliselerinin ve yer altı mekânlarının hâlâ deneyimlenebildiği yerlerden biridir.

Eski ad, tarihi kaynaklarda Karballa, Karvala, Karvali, Gelveri ve diğerleri gibi farklı biçimlerde karşımıza çıkar. Bu nedenle günümüz gezginleri aynı tarihi topluluğun farklı yazımlarıyla karşılaşabilir.

Eğitime inanan bir topluluk

On dokuzuncu yüzyılda Kapadokya’nın Ortodoks Hristiyan topluluklarında eğitimin önemi giderek arttı.

Gelveri’de erkekler ve kızlar için ayrı eğitim kurumlarının yanı sıra bir anaokulu vardı. Kapadokya eğitimi üzerine yapılmış akademik bir araştırma, on dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru Gelveri’de bir erkek okulu, kız okulu ve anaokulu bulunduğunu ve Modern Yunancanın yaklaşık 1890’dan itibaren öğretildiğini kaydeder.

Bu durum, yerel halkın karmaşık dil kimliği düşünüldüğünde özellikle ilgi çekicidir.

Kapadokyalı Ortodoks Hristiyanların çoğu günlük yaşamda Türkçe konuşuyor, yazarken ise Yunan alfabesini kullanıyordu. Tarih literatüründe bu kişilerden sıklıkla Karamanlılar ya da Karamanlides olarak söz edilir.

Dolayısıyla okul, çocukların okumayı öğrendiği bir yerden çok daha fazlasıydı.

Dilin, dinin, tarihin ve topluluk kimliğinin korunduğu bir yerdi.

Rum Erkek Okulu – Gelveri Erkek Rum Mektebi

Günümüze ulaşan en önemli eğitim yapılarından biri Türkçede şu adla bilinir:

Gelveri Erkek Rum Mektebi

— Gelveri Rum Ortodoks Erkek Okulu.

Aksaray’ın kültür tarihi yayını Aksaray'in Hafizasi’na göre okulun alt katı 1870’te, üst katı ise 1891’de tamamlandı.

Başka tarihî kaynaklar da binayı Gelveri Erkek Rum Mektebi olarak kaydederken Karvali üzerine yakın zamanda yayımlanan bir tarih çalışması, şehirdeki erkek okulunun 1891’de açıldığını belirtir.

Bir asırdan uzun süre önce bu kapı eşiğini gözünüzde canlandırın.

Sabah okula gelen çocukları.

Derslerini hazırlayan öğretmenleri.

Girişten içeri taşınan kitapları.

Sınıfları dolduran sesleri.

O topluluğun insanları için burası bir arkeolojik anıt değildi.

Burası yalnızca okullarıydı.

Kız Okulu – Gelveri Kız Mektebi

Kızların eğitimi de topluluğun gelişiminin önemli bir parçasıydı.

Aksaray’ın kültür tarihi yayınına göre Gelveri Kız Mektebi ya da Gelveri Rum Kız Okulu 1910’larda inşa edildi.

Başka bir tarihî kaynak Gelveri’de bir kız okulunun varlığını doğrular ve Osmanlı Rum topluluklarında kız eğitiminin daha geniş kapsamlı gelişimini ele alır.

Okul, kendi dönemi için önemli bir şeyi temsil ediyordu:

eğitim yalnızca erkek çocuklara yönelik değildi.

Kızlara da düzenli eğitim, bilgi ve kültürel öğrenim imkânı sunuluyordu.

Bu, binaları bugün özellikle anlamlı kılıyor.

Bunlar yalnızca eski mimari örnekleri değildir.

Çocuklarının eğitim almasını isteyen anne babaların umutlarını temsil ederler.

Çocuklar neler öğreniyordu?

Kapadokya’daki Rum okullarının eğitim programları şaşırtıcı ölçüde kapsamlı olabiliyordu.

Kuruma ve döneme bağlı olarak dersler arasında Yunanca dili ve edebiyatı, Eski Yunanca, matematik, tarih, din, coğrafya, fen ve uygulamalı dersler bulunuyordu.

On dokuzuncu yüzyılda Kapadokyalı Ortodoks toplulukların genel eğitim alanındaki gelişimi, örgün okullar, öğretmenler ve eğitim dernekleri kurmak için giderek artan çabaları gösterir.

Eğitim, topluluğun varlığını sürdürmesiyle yakından bağlantılıydı.

Okul, sonraki neslin yalnızca evleri ve toprakları değil, daha fazlasını da devralabileceği anlamına geliyordu.

Dil, hikâyeler, inanç, bilgi ve hafıza da miras kalabilirdi.

1924’ten sonra ne oldu?

Bu okulların tarihi, Kapadokya tarihindeki en büyük dönüşümlerden birinden ayrı düşünülemez.

Nüfus mübadelesine kadar Güzelyurt/Gelveri, Hristiyan ve Müslüman topluluklara ev sahipliği yapıyordu.

Güzelyurt Belediyesi, nüfus mübadelesinin 1924’te gerçekleştiğini ve bölgedeki Ortodoks Hristiyan nüfusun Yunanistan’a göç ettiğini kaydeder. Birçoğu, Kavala yakınlarında yeni bir topluluğun kurulduğu Nea Karvali’ye yerleştirildi.

Böylece eski topluluk, görece kısa bir tarihsel dönem içinde kasabadan silindi.

Okullar asıl işlevlerini yitirdi.

Ama binalar kaldı.

İşte bu yüzden bu binaların girişleri bugün böylesine güçlü duygular uyandırabilir.

Erkek Okulu bugün ne amaçla kullanılıyor?

Bu hikâyenin en büyüleyici yanlarından biri, eski Gelveri Erkek Rum Mektebi’nin öylece yok olmamış olmasıdır.

Aksaray'in Hafizasi’na göre eski Rum erkek okulu bugün otel olarak kullanılıyor.

Bu, binaya olağanüstü bir ikinci yaşam kazandırıyor.

Bir zamanlar çocukları derslerine karşılayan bir bina, bugün gezginleri karşılayabiliyor.

İşlevi bütünüyle değişti.

Ama taşıdığı anlam değişmedi.

Duvarları eğitimden konaklamaya uzanan bir dönüşüm geçirdi, ancak onları inşa eden ve kullanan insanların anısını taşımaya devam ediyor.

Peki ya Kız Okulu?

Eski kız okulu da aynı hikâyenin bir parçasıdır; ancak ziyaretçilere açık bir turistik alan olarak tanıtılmadan önce günümüzdeki kullanım durumu ve erişilebilirliği yerel olarak doğrulanmalıdır.

Tarihi bir bina fiziksel olarak ayakta kalırken özgün işlevi, mülkiyeti ve erişilebilirliği değişmiş olabilir.

Bugünse eski Gelveri’nin eğitim tarihinden günümüze ulaşan bir parçadır.

Hâlâ yaşayan bir kasaba

Bugünkü Güzelyurt bir açık hava müzesi değildir.

Burada insanlar yaşar.

Ailelerin evleri, işletmeleri ve günlük yaşam düzenleri vardır. Turizm yerel ekonominin önemli bir parçası hâline gelmiş, geleneksel el sanatları ve yerel kültür de kasabanın kimliğinin bir parçası olmayı sürdürmüştür.

Yerel yönetimler, yirminci yüzyılın ortalarından sonra gerilemiş eski bir zanaat olan Gelveri çömlekçiliğinin ve geleneksel toprak işçiliğinin yeniden canlandırılmasına da destek vermiştir.

Bu nedenle eski sokaklarda yürümek, gezgine aynı anda iki deneyim sunar:

bugünün Güzelyurt’u ve dünün Gelveri’si.

Kasabayı özel kılan da budur.

Eski Gelveri’nin nüfusu

Tarihî demografik kayıtlar, topluluğun büyüklüğüne dair bir fikir verir.

Aksaray Rum Kız Okulu üzerine yapılmış bir araştırmada, 1913’te Gelveri’de 621 hane ve 3.129 Rum sakinin bulunduğu kaydedilir.

Bu önemli bir rakamdır; çünkü yalnızca birkaç aileden oluşan küçük bir yerleşimden söz etmediğimizi hatırlatır.

Burada kalabalık bir topluluk vardı.

Evler vardı.

İşletmeler.

Kiliseler.

Dernekler.

Okullar.

Öğretmenler.

Çocuklar.

Ve fiziksel çevreden büyük ölçüde silinip gitmiş bir toplumsal yaşam.

Okulun girişinde durmak

Belki de bu binaları ziyaret etmenin en dokunaklı yanı girişleridir.

Eski bir öğrencinin, onlarca yıl sonra yeniden burada durduğunu hayal edin.

Belki çocukken ayrıldı.

Belki anne babası ayrıldı.

Belki büyükanne ve büyükbabası Gelveri’de doğdu.

Kapı sıradan görünebilir.

Ama ailesi bu kasabadan gelen biri için kayıp bir dünyanın tamamını temsil edebilir.

Bu yüzden tarihi okullar ziyaretçilerden farklı bir saygıyı hak eder.

Yalnızca fotoğraf çekilecek fonlar olarak görülmemelidirler.

Önceki nesillerin öğrendiği, hayaller kurduğu ve hayata hazırlandığı yerlerdir.

Bugün buralara girdiğimizde başkalarının çocukluğunda yürüdüğümüzü hatırlamalıyız.

Gelecek nesle bir ders

Bu binaları korumanın bir başka nedeni daha var.

Bugün Kapadokya’yı ziyaret eden gençler okulu görerek tarihin yalnızca imparatorlardan, kiliselerden ve savaşlardan ibaret olmadığını anlayabilir.

Tarih, çocuklarla da ilgilidir.

Kitap taşıyan bir erkek çocuk.

Sınıfa giren bir kız çocuğu.

Tahtaya yazı yazan bir öğretmen.

Çocuğunun eğitim alabilmesi için para biriktiren bir aile.

Bunlar evrensel hikâyelerdir.

İsimler ve diller değişmiş olabilir.

İnsanlar artık yok.

Ama özlem hâlâ tanıdık.

Her nesil, sonraki neslin daha iyi bir geleceğe sahip olmasını ister.

Eski okul binalarının bize verebileceği belki de en güzel mesaj budur.

Niobe okulu keşfediyor

Niobe Güzelyurt’a geldiğinde Kapadokya’nın onu kaya kiliseleriyle, yer altı şehirleriyle ve olağanüstü manzaralarıyla şaşırtmasını bekliyordu.

Bir okul kapısının onu durduracağını beklemiyordu.

Eski binanın önünde sessizce durdu.

Bir an için yüz yıldan daha eski bir sokağı gözünde canlandırdı.

Girişten koşarak geçen çocuklar.

Onlara seslenen öğretmenler.

Kollarının altında kitaplar.

Dışarıda bekleyen anne babalar.

Sonra bugün aynı kapı eşiğine baktı.

Sessizlik.

Taş.

Farklı bir Türkiye.

Farklı bir nesil.

Ama aynı bina.

Niobe eski taşa dokunup düşündü:

“Belki de tarih gerçekten budur. Camın arkasında duran bir şey değil, fark etmemizi sessizce bekleyen bir şey.”

Kapadokya’yı gezerken yalnızca ünlü yerleri ziyaret etmemeliyiz. Hatırlayan yerleri de dinlemeliyiz.

Gelecek nesil için bu okullar, yok olmuş bir topluluğun kalıntılarından daha fazlasına dönüşebilir.

Saygı üzerine bir derse dönüşebilirler.

Eğitime saygı.

Farklı kültürlere saygı.

Bizden önce burada yaşayan insanlara saygı.

Ve geriye kalanları koruma sorumluluğuna saygı.

Travel Inn Turkey ile yolculuk edin

Kapadokya’nın derin tarihine ilgi duyan gezginler, Güzelyurt’u bölgedeki diğer tarihî ve Ortodoks mekânlarıyla bir arada ziyaret edebilir.

Güzelyurt, Manastır Vadisi, Aziz Gregorios Teologos Kilisesi, eski Gelveri evleri ve tarihi okulları kapsayan bir yolculuk, Kapadokya’ya ünlü vadilerin ve peri bacalarının ötesine geçen farklı bir bakış sunar.

Travel Inn Turkey ile yolculuk, yalnızca bir gezi turu olmaktan çıkıp bir zamanlar Kapadokya’ya evim diyen insanların anıları arasında yapılan bir yolculuğa dönüşebilir.

Çünkü bazen Kapadokya’nın en önemli yerleri, haykırmak yerine fısıldayanlardır.